Month: May 2017

ਸਭਿਆ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ‘ਧੰਨਵਾਦ’ ਹੈ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਬਦ

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਇੰਟਰਵਿਊ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਆਇਆ। ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਖਤ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ। ਕੁੜੀ ਦੀ ਚੋਣ ਹੋ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬੰਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਿੱਤਰ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਿਣਗੇ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਭ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਿਸਰ ਦਾ ਅਖਾਣ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਰੱਬ ਦਾ ਵੀ ਧੰਨਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਤਿ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਨ ਧੰਨਵਾਦ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਉਠਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਠਣ ਸਾਰ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਲੰਘੀ ਰਾਤ ਲਈ ਕੁਦਰਤ ਦਾ, ਰੱਬ ਦਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਕਿ ਅੱਜ ਦਿਨ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਿਕਲੇਗਾ। ਸੈਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹਾਂ। ਅਮਰੀਕੀ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਨੂੰ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਟੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੋ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੇਤੇ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੁੰ ਕੋਈ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮੰਮੀ-ਪਾਪਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ‘ਬੇਟਾ, ਅੰਕਲ ਨੂੰ ਥੈਂਕਸ ਬੋਲੋ।’ ਸੌਰੀ ਅਤੇ ਥੈਂਕਸ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦਾ ਸਲੀਕਾ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਭਿਆ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਵਿੱਚਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਧੰਨਵਾਦ’ ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਰਿਕ ਡੋਵਿਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧੰਨਵਾਦ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਦਾ ਆਭਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਧੰਨਵਾਦ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਵੱਲੋਂ ਸਾਡੇ ਲੲ ਕੀਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਦੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਸੇਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਧੰਨਵਾਦ ਕਹਿਣਾ ਜਾਂ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਸਾਡੇ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਆਭਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧੰਨਵਾਦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਨਾਲ ਵੀ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਧੰਨਵਾਦੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਆਂਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਸਗੋਂ ਭਾਵਨਾ ਮਹਿਸੂਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਭਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲ ਈ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕਹਿਣ ਲਈ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਲੱਭਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਾ. ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀ. ਐਚ. ਡੀ. ਕਰਵਾ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਬਣਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਉਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਿਲਾ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਡਾ. ਹਮਰਾਹੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਤੁਸੀਂ ਯਾਦ ਕਰੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹੜੇ ਮਾੜੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਏ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੀਆਂ ਮਮਤਾ ਭਰੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਲਈ ਕੀ ਮੁੱਲ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਾਪ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰੋਗੇ, ਜਿਸਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਕਾਬਲ ਬਣਾਇਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਬਣੋ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਬਣੋ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਜੋ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਪਰੋਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਕਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਾ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਫ਼ੜਾਉਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਕਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਦੋਸਤ ਜਿਸਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਵੀ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਨਾ ਭੁੱਲੋ।
ਧੰਨਵਾਦ ਬਹੁਤ ਜਾਦੂਮਈ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣੋ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਬਣਾਓ। ਉਂਝ ਜਿਸ ਕੌਮ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਉਹ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਉਤੇ ਕੀਤੇ ਅਹਿਸਾਨ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਕਰੋ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਮਾਸੂਮ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਧੰਨਵਾਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ 1947 ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੂੰ ਭੋਰਾ ਸੇਕ ਨਹਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਦ ਇੱਕ ਵਾਕ ਨੂੰ ‘ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਗਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਪਹਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਆਭਾਰ, ਕ੍ਰਿਤਾਗਤਾ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਦ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਉਹਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਗਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਦਿਨ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਗੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਦਿਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਅਤਿਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਿੱਤਾ, ਉਥੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਬੁਰੇ ਦਿਨਾਂ ਨੇ ਸਬਕ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਚੰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੁੱਕਰੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੇ  ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ:
ਤੇਰੀ ਇਸ ਵਫ਼ਾ ਕਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ
ਤੇਰੀ ਹਰ ਚਾਹਤ ਕਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ
ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਕੇ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਕਾ
ਔਰ ਇਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਾਥ ਕਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ, ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਆਭਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਗਤਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਲ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਧੰਨਵਾਦ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਉਪਰਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸਰਕਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਹਾਲਤ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ। 2016 ਦੀ ਕੈਨੇਡਾ ਫ਼ੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਫ਼ਲ ਉਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲ ਸਿਆਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਸਹੀ ਨਿਕਲੀ। ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰੇ ਸਫ਼ਲ ਵਿਅਕਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਹੱਸ ਕੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਿਰਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।ਉਕਤ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਲੀਕੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧੰਨਵਾਦੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਕਹਿਣ ਦੀ ਅਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਕੇ ਬੱਚਾ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਬਦਲੇ ਧੰਨਵਾਦ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਲੀਕੇ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਾਡਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਨ ਫ਼ਰਾਮੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਤਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਹਰ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜਾਵੇ।

ਯਕੀਂ ਕੇ ਨੂਰ ਸੇ, ਰੌਸ਼ਨ ਹੈਂ ਰਾਸਤੇ ਅਪਨੇ

 ”ਮੈਂ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਾਪਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹਿੰਗੀ ਅਕੈਡਮੀ ‘ਚੋਂ ਕੋਚਿੰਗ ਦਿਵਾਈ ਪਰ ਮੈਂ ਪੀ. ਐਮ. ਟੀ. ਨਹੀਂ ਕਲੀਅਰ ਕਰ ਸਕੀ। ਮੇਰੀ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਬੇਕਾਰ ਗਈ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਮਾਯੂਸ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।” ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਘੋਰ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ ਸਕਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਇੱਕੱਲੀ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗਾ ਘਿਨਾਉਣਾ ਕਦਮ ਵੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਕੇਸ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੰਗੇ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਤਾਂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਪੌੜੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਯੂਸ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਹਾਰ ਦੇ ਡਰੋਂ ਨਾ ਖੇਡਣਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਖੇਡਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਾਰ ਹੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਦੌੜਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ? ਪਹਿਲਾਂ ਰੁੜਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਰ ਤੁਰਨਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਦਮ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਫ਼ਿਰ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਰ ਉਹੀ ਬੱਚਾ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਸਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਘਬਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਨਾਮ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਕਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾਇਆ। ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ ਵਿਨਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਹੱਥੋਂ ਨੁੱਕਰੇ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ 1929 ਤੋਂ 1939 ਤੱਕ ਤਕੜਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਿਕ ਚੇਨੀ ਨੂੰ ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਏ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਖਸ ਥਾਮਸ ਐਡੀਸਨ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਲਾਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਐਡੀਸਨ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਲਬ ਦੀ ਖੋਜ ਉਪਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਥਾਮਸ ਐਡੀਸਨ ਤਕਰੀਬਨ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਨ ਔਰਤ ਉਪਰਾ ਬਿਨਫ਼੍ਰੇ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਦੇ ਮੁਢਲੇ 20 ਸਾਲ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਔਕੜਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਭਰੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। 1954 ਵਿੱਚ ਕੰਵਾਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡੋਂ ਜੰਮੀ ਉਪਰੇ ਮਿਲਵਾਕੀ ਵਿਖੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਪਲ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ 9 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਈ। 14 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਉਹ ਐਂਕਰ ਬਣੀ। ਫ਼ਿਰ ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਮੀਡੀਆ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਉਪਰਾ ਬਿਨਫ਼੍ਰੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀਕਾਰ ਬਣੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅਤੇ ਔਕੜਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟੀ ਰਹੀ।
”ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗੌਰਵ ਕਦੇ ਵੀ ਡਿੱਗਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਹਰ ਵਾਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।” ਚੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਚਾਰਕ ਕਨਫ਼ਿਊਸ਼ੀਅਸ ਦੀ ਉਕਤ ਟਿੱਪਣੀ ਮਿੱਕੀ ਮਾਊਸ ਅਤੇ ਡੋਨਾਲਡ ਡਕ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਨੀਲੈਂਡ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕਾਂ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਡਿਜ਼ਨੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਹਾਰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਜਿੱਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਸਲਫ਼ਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਲੀਜੈਂਡ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਫ਼ਰੈਡ ਐਸਟਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕਰੀਨ ਟੈਸਟ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਨਾਮ ਵਾਨ ਗਾਗ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਉਸਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸੀ। ‘ਲਿੰਕਨ’ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਆਸਕਰ ਐਵਾਰਡ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਸਟੀਵਨ ਸਪੀਬਰਗ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੈਲੇਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵੱਲੋਂ ਸਿਨੇਮਾ ਆਰਟਸ ਦੇ ਕੋਰਸ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਸਟੋਰਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੇਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਆਰ. ਐਚ. ਮੈਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੂਝਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਿਟੇਲ ਕਿੰਗ ਕੁਹਾਇਆ। ਜਪਾਨੀ ਉਦਮੀ ਸੋਬਚਿਰੋ ਹੌਂਡਾ ਨੂੰ ਮੁਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀ ਬਿਜਨਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤੋੜ-ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸੇ ਹੌਂਡਾ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨੇ ਆਟੋ ਮੋਬਾਇਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜਪਾਨੀ ਉਸ ਉਪਰ ਮਾਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। 60 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹਾਰਲੈਂਡ ਡੇਵਿਡ ਸੈਂਡਰਸ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਧਨ ਨਾਲ ਕੇ. ਐਫ਼. ਸੀ. ਫ਼ੂਡ ਚੇਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਭੰਨੇ ਹੋਏ ਸੈਂਡਰ ਦਾ ਚਿਕਨ ਕੋਈ ਖਰੀਦਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇ. ਐਫ਼. ਸੀ. ਦਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਸਕੂਲੋਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਟਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੀਨੀ ਮੂਲ ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ ਵੇਰਾ ਵੈਂਗ ਵੀ ਸਖਤ ਘਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਲਾਇੰਸ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਧੀਰੂ ਭਾਈ ਅੰਬਾਨੀ ਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪੂੰਜੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 1894 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਘਣਦਾਸ ਬਿਰਲਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਹੀਰੋ ਬਣਿਆ ਸੀ।
ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪੁਰੀ, ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ, ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ, ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ, ਧਰਮਿੰਦਰ, ਰਜਨੀਕਾਂਤ, ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ, ਅਨੁਪਮ ਖੇਰ, ਸਦੀਕੀ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਫ਼ਲ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਰਜ ਕਰਾਉਣ ਦੇ  ਕਾਬਲ ਬਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਜਗਜੀਤ ਵੀ ਲੰਮੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਬਾਅਦ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। 18 ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸਿੰਗਰ ਕੈਲਾਸ਼ ਖੇਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਿਆ। ਦਲਜੀਤ ਦੁਸਾਂਝ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਹੈ।
ਉਕਤ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤਾਂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸਬਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਫ਼ਲ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਡਿੱਗ ਵੀ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹੋਰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਉਠ ਕੇ ਫ਼ਿਰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇ ਹਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾ ਖੌਣਾ ਹੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹੈ। ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਚਾਹਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਪੌੜੀ ਦੇ ਡੰਡੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਇਹ ਸ਼ੇਅਰ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:
ਯੇ ਕਹ ਕੇ ਦਿਲ ਨੇ ਮੇਰੇ, ਹੌਸਲੇ ਬੜ੍ਹਾਏ ਹੈਂ
ਗਮੋਂ ਕੀ ਧੂਪ ਕੇ ਆਗੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਕੇ ਸਾਏ ਹੈਂ।
ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਹ ਰੀਤ ਹੈ ਕਿ ‘ਹਾਰ ਕੇ ਆਗੇ ਜੀਤ ਹੈ’। ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਘਬਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕੰਪਨੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁੰਗਾਰਾ ਤੁਹਾਡੀ ਆਸ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵੀ ਘਬਰਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਮਾਯੂਸ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ। ਉਦਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਇਰ ਵਜਾਹਤ ਅਲੀ ਸੰਦੇਲਵੀ ਦਾ ਆਹ ਯਾਦ ਰੱਖੋ:
ਯਕੀਂ ਕੇ ਨੂਰ ਸੇ, ਰੌਸ਼ਨ ਹੈਂ ਰਾਸਤੇ ਅਪਨੇ
ਯੇ ਵੋ ਚਿਰਾਗ ਹੈਂ, ਤੂਫ਼ਾਂ ਜਿਨੇਂ ਬੁਝਾ ਨਾ ਸਕਾ।
ਸੋ, ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਰ ਖੇਡ ਖੇਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨ ਇੱਛਤ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਦਿਲ ਛੱਡ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਤੁਰੋ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਤੁਰੋ। ਮੰਜ਼ਿਲ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਤੁਰੋ। ਜਗਤਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:
ਜੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰ ਪਏ ਹੋ ਦੋਸਤ।
ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੇ ਔਕੜਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰੋ।
ਜਦ ਰੁਕੋ ਤਾਂ ਨਕਸ਼ ਬਣਕੇ ਹੀ ਰੁਕੋ,
ਜਦ ਤੁਰੋ ਤਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗੂੰ ਤੁਰੋ।
ਸਫ਼ਲ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ

ਮੈਂ ਤਕਰੀਬਨ ਡੇਢ ਕੁ ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਚਰਚਾ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਕੀ ਗੱਲਾਂ ਛੱਡੋ ਲੇਕਿਨ ਜੋ ਕੰਮ ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ,  ਉਹ ਕਮਾਲ ਹੈ। ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਕਮਾਲ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ, ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸਿਖਰ। ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲੱਗ  ਗਏ ਹਨ। ਖੈਰ ਮੈਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆ, ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ, ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਇਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ:
”ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਸਮਾਧ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?”
”ਆਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ’ ਉਸਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਲਾਗੇ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੰਘ ਕੇ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਗਏ ਤਾਂ ਉਥੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।  ਉਥੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇਕ ਸਿੰਘ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ,
”ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ, ਅਸੀਂ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮਾਧ ‘ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਜ਼ਰਾ ਰਾਹ ਪਾਓ।”
”ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਦੱਸਦਾਂ।”
ਉਸ ਨੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
”ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਕੌਣ ਸੀ”। ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਰੋਸ ‘ਚ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ:
”ਸਾਡੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ” ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ।
ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਥ ਹੱਥ ਧੋ ਰਿਹਾ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਡੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਦਖਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ,
”ਇਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧ ਬਾਰੇ। ਇਹ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ ਹੈ। ਕੱਲ੍ਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਪੁਰਵ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉਥ ਵੱਡਾ ਸਮਾਗਮ ਹੋ ਕੇ ਹਟਿਆ।” ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਸਾਨੁੰ ਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੰਤਾ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਵੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰੋਸ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰ ੋਸ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਿਆ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਲਾਗੇ ਬਣੀ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਬਾਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਡੂੰਗਰ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਤੁਰੰਤ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਗੁਰਦਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੀਰੋਆਂ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਜੋਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕੌਮ ਦੇ ਉਸ ਜਰਨੈਲ, ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦਿੱਲੀ ਫਤਿਹ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਜਰਨੈਲ, ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਬਾਰੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣ।
ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ 3 ਮਈ 1718 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਲਾਗੇ ਆਹਲੂ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਲਾਡ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਪਲੇ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਉਥ ਆਪ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਤੀਰ ਦੇ ਵੀ ਧਨੀ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ  ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ‘ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਦਕਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰੰ ਨਵਾਬ, ਬੰਦੋਛੋੜ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ ਦੇ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ।
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਰਦਾਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵੱਲੋਂ 1764 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਹੰਦ ਜਿੱਤਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ 9 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਆਏ ਜੋ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾ ਕੇ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਿਸਨੁੰ ‘ਗੁਰੂ ਕੀ ਚਾਦਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ 5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਇਕੰਠੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਤੇ ਸੋਨਾ ਚੜਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸ. ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਗਈ। 1783 ਵਿਚ ਜਦ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਹਰ ਵਰ੍ਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪੇਟ ਦਰਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧ ਲਾਗੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਮਾਧ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਕੌਮ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾ ਜਨਮ ਪੁਰਬ ਮਨਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।
ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਰਥ
ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੂਰਗਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੇ ਸੌ ਫੀਸਦੀ ਪੂਰੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਪਲ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਲ ਵਿਚ ਦੋ ਦਿਨ ਚੇਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਪਤਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ, ਦੂਜਾ ਉਹ ਦਿਨ ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ ਸੀ। ਹੈ ਨਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਓਗੇ ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਅਣਕਿਆਸੇ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ। ਇਕ ਔਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਣਾ ਪਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਵੱਡਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਇਕ ਲੇਖ ‘ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ’ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਕ ਪਾਠਕ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਮੈਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼  ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਹਾਂ ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਲਿਆ ਕੇ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਅਤੇ ਕਹਿ ‘ਜਨਮ ਦਿਨ ਮੁਬਾਰਕ’ ਦਿਲ ਤਾਂ ਕਰਦੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਉਨੇ ਵੱਡੇ ਜਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨਾਵਾਂ, ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਹੱਥ ਤੰਗ ਹੈ। ਯਕੀਨ ਰੱਖ ਜੇ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਮੇਰੇ ਸੰਗ ਰਿਹਾ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।’ ਉਸਨੇ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਅ ਕਿ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ‘ਚ ਭਿੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਾਂ ਅਜਿਹੇ ਦਿਨ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਾਂਗੇ। ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਸਨ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚਲੀ ਐਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਿਪਸ ਦਾ ਇਕ ਪੈਕਟ ਲੈ ਕੇ ਆਈਂ। ਨੂੰਹ ਚਿਪਸ ਦਾ ਪੈਕਟ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਅਤੇ ਸੱਸ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਮਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ 20 ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਘਰ ਵਿਚ ਉਹ ਕਲੇਸ਼ ਪਾਇਆ ਕਿ ਘਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਸੱਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਮੰਗ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਕਾਨ ਚੁੱਕ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਨੂੰਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਇਉਂ ਗੱਲ ਵਧਦੀ ਵਧਦੀ ਘਰ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਨੌਬਤ ‘ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਈ।
ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਇਕ ਜੱਜ ਦੋਸਤ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤਲਾਕ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਵੀ ਬਹਤੀ ਵਾਰ ਝਗੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਘਰ ਵਿਚ ਸੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੰਨੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਰੋ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਅਨਾਦਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ। ਬਾਹਰ ਗਏ ਬੱਚੇ ਜੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਲਈ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਪਤੀ ਜੇ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਜਿਤਾਉਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਨੰਦਮਈ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ।
ਪਿਆਰੇ ਪਾਠਕੋ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਸ਼ਨ ਵਾਂਗ ਮਨਾਉਂਦੇ ਜਾਓ। ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਉਤਸਵ ਵਾਂਗ ਮਨਾਓ ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝੋਗੇ।


Warning: fopen(/home/gpunjab/public_html/wp-content/plugins/hit-counter/css/.txt): failed to open stream: No such file or directory in /home/gpunjab/public_html/wp-content/plugins/hit-counter/hc.php on line 216

Warning: fread() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /home/gpunjab/public_html/wp-content/plugins/hit-counter/hc.php on line 217

Warning: fclose() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /home/gpunjab/public_html/wp-content/plugins/hit-counter/hc.php on line 218